Rozstanie rodziców jest trudnym doświadczeniem nie tylko dla samych partnerów, ale przede wszystkim dla ich dzieci. Zakończenie związku często wiąże się z silnymi emocjami, wzajemnym żalem, poczuciem krzywdy czy konfliktem dotyczącym dalszego sprawowania opieki nad dzieckiem.

Szczególnie niebezpieczna sytuacja powstaje jednak wtedy, gdy dziecko przestaje być chronione przed konfliktem dorosłych, a zaczyna być w niego angażowane. Może dochodzić wówczas do sytuacji, w których jeden z rodziców – świadomie lub nieświadomie – wpływa na sposób postrzegania przez dziecko drugiego rodzica.

Czym jest manipulowanie dzieckiem po rozstaniu rodziców, jak może się przejawiać i czy takie zachowanie może mieć znaczenie w postępowaniu sądowym? O tym dowiesz się z niniejszego artykułu.

Czym jest manipulowanie dzieckiem po rozstaniu rodziców?

Manipulowanie dzieckiem może przybierać bardzo różne formy. Nie zawsze polega na bezpośrednim nakłanianiu dziecka do odrzucenia drugiego rodzica. Niekiedy są to znacznie bardziej subtelne zachowania, które powtarzane przez dłuższy czas wpływają na emocje dziecka i jego stosunek do matki albo ojca. Warto pamiętać, że manipulacja w rodzinie rzadko zaczyna się od dziecka – zwykle jest przedłużeniem wzorców obecnych już w relacji partnerów.

Dziecko może znaleźć się w sytuacji, w której czuje, że okazanie miłości, tęsknoty lub przywiązania do jednego rodzica sprawi przykrość drugiemu. W konsekwencji zaczyna kontrolować własne zachowanie i emocje, aby nie narazić się na niezadowolenie któregoś z rodziców.

W praktyce manipulowanie dzieckiem może polegać między innymi na:

• negatywnym wypowiadaniu się o drugim rodzicu w obecności dziecka,
• obwinianiu drugiego rodzica za rozpad rodziny,
• przekazywaniu dziecku informacji dotyczących konfliktu między rodzicami, których nie powinno ono znać,
• wzbudzaniu w dziecku poczucia winy z powodu chęci spotkania z drugim rodzicem,
• sugerowaniu dziecku, że drugi rodzic go nie kocha albo nie jest nim zainteresowany,
• wypytywaniu dziecka o szczegóły życia prywatnego drugiego rodzica po zakończonym kontakcie,
• wykorzystywaniu dziecka jako pośrednika w komunikacji pomiędzy rodzicami,
• utrudnianiu kontaktów albo tworzeniu negatywnej atmosfery bezpośrednio przed ich rozpoczęciem,
• oczekiwaniu od dziecka opowiedzenia się po stronie jednego z rodziców.

Nie każde pojedyncze niewłaściwe zachowanie rodzica oznacza przy tym, że dziecko jest poddawane długotrwałej manipulacji. Istotne są całokształt sytuacji rodzinnej, częstotliwość określonych zachowań oraz ich rzeczywisty wpływ na dziecko.

Dziecko pomiędzy rodzicami – czym jest konflikt lojalnościowy?

Jednym ze skutków silnego konfliktu pomiędzy rodzicami może być powstanie u dziecka tzw. konfliktu lojalnościowego.

Dziecko co do zasady jest emocjonalnie związane z obojgiem rodziców. Rozstanie matki i ojca nie powoduje automatycznego ustania tych więzi. Problem pojawia się wówczas, gdy dziecko zaczyna odnosić wrażenie, że powinno dokonać wyboru pomiędzy rodzicami.

Może przykładowo obawiać się powiedzieć matce, że dobrze bawiło się podczas weekendu z ojcem, jeżeli wie, że informacja ta wywoła jej smutek lub złość. Podobnie może ukrywać przed ojcem tęsknotę za matką, jeżeli wielokrotnie słyszy od niego negatywne komentarze na jej temat.

Dziecko zostaje wtedy postawione w sytuacji, w której okazanie pozytywnych uczuć jednemu z rodziców może być przez nie odbierane jako „zdrada” drugiego.

W skrajnych przypadkach może to prowadzić do stopniowego pogorszenia relacji dziecka z jednym z rodziców, a nawet do odmowy spotkań z nim. O tym, jak wspierać dziecko w tym okresie, piszemy szerzej w poradniku jak pomóc dziecku przejść przez kryzys po rozstaniu rodziców.

Dziecko nie chce spotykać się z drugim rodzicem – czy zawsze oznacza to manipulację?

Nie.

Jest to niezwykle istotne, ponieważ odmowy kontaktu przez dziecko nie można automatycznie utożsamiać z manipulacją ze strony drugiego rodzica.

Niechęć dziecka do spotkań może mieć wiele przyczyn. Może wynikać między innymi z jego wcześniejszych doświadczeń, niewłaściwego zachowania rodzica, osłabienia więzi, długiej przerwy w kontaktach, konfliktów występujących podczas spotkań, wieku dziecka, a w szczególnie poważnych sytuacjach również z przemocy, zaniedbania czy innych zachowań zagrażających jego dobru.

Z tego względu każda sytuacja wymaga indywidualnej oceny.

Nie powinno się zatem ani automatycznie zakładać, że odmowa kontaktu jest skutkiem nastawiania dziecka przeciwko rodzicowi, ani z góry przyjmować, że sama deklarowana niechęć dziecka przesądza o tym, że kontakty są dla niego szkodliwe.

Kluczowe jest ustalenie przyczyny zachowania dziecka.

Czy rodzic może wpływać na dziecko nieświadomie?

Tak. Manipulowanie dzieckiem nie zawsze musi być działaniem zaplanowanym.

Rodzic znajdujący się w silnym konflikcie z byłym partnerem może nie zauważać, że własne emocje przenosi na dziecko.

Komentarze takie jak: „zobaczymy, czy tata tym razem w ogóle przyjedzie”, „mama znowu robi nam problemy” czy „jeżeli wolisz jechać do niego, to jedź” mogą z perspektywy dorosłego wydawać się jedynie wyrazem frustracji.

Dla dziecka mają jednak zupełnie inne znaczenie.

Dziecko może zacząć przejmować emocje rodzica, z którym na co dzień przebywa, a następnie traktować jego ocenę drugiego rodzica jako własną. Dlatego tak ważne jest oddzielenie konfliktu partnerskiego od relacji rodzicielskiej.

Były partner lub małżonek nadal pozostaje rodzicem dziecka.

Manipulowanie dzieckiem a kontakty z drugim rodzicem

Zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego kontakty rodzica z dzieckiem są niezależne od wykonywania władzy rodzicielskiej. Rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów.

Jeżeli dziecko stale przebywa u jednego z rodziców, rodzice powinni wspólnie określić sposób utrzymywania kontaktów z drugim rodzicem, kierując się przede wszystkim dobrem dziecka oraz biorąc pod uwagę jego rozsądne życzenia. Jeżeli rodzice nie są w stanie dojść do porozumienia, sposób kontaktów może zostać ustalony przez sąd.

Oznacza to, że konflikt pomiędzy byłymi partnerami sam w sobie nie powinien prowadzić do zerwania relacji dziecka z jednym z rodziców.

Jednocześnie kontakty nie mają charakteru bezwzględnego. Jeżeli wymaga tego dobro dziecka, sąd może je ograniczyć, a jeżeli ich utrzymywanie poważnie zagraża dobru dziecka lub je narusza – również ich zakazać.

Dlatego w postępowaniu dotyczącym kontaktów najważniejsze powinno być ustalenie rzeczywistej sytuacji dziecka, a nie rozstrzygnięcie sporu pomiędzy jego rodzicami.

Jak manipulowanie dzieckiem może wpłynąć na sprawę sądową?

Zachowanie rodzica wobec dziecka oraz sposób, w jaki wspiera on jego relację z drugim rodzicem, mogą mieć znaczenie w postępowaniach dotyczących między innymi kontaktów, władzy rodzicielskiej czy miejsca pobytu dziecka.

Sąd rodzinny kieruje się przede wszystkim dobrem małoletniego. Dlatego znaczenie może mieć nie tylko to, czy rodzic zapewnia dziecku odpowiednie warunki materialne, ale również czy potrafi chronić je przed konfliktem dorosłych i respektować jego relację z drugim rodzicem.

W sprawach, w których rodzice przedstawiają całkowicie odmienne wersje wydarzeń, samo twierdzenie jednego z nich, że drugi „manipuluje dzieckiem”, nie musi być wystarczające.

Konieczne jest ustalenie konkretnych zachowań i ich wpływu na małoletniego.

Jak można wykazać manipulowanie dzieckiem?

W sprawach rodzinnych nie istnieje jeden dowód, który automatycznie przesądzi, że jeden z rodziców manipuluje dzieckiem.

Znaczenie może mieć całokształt materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie.

W zależności od okoliczności mogą być to między innymi wiadomości SMS, e-maile i komunikatory, dokumentacja dotycząca przebiegu kontaktów, zeznania świadków, dokumentacja psychologiczna, informacje pochodzące ze szkoły lub przedszkola, sprawozdania kuratora czy inne dokumenty obrazujące sytuację rodzinną.

Szczególnie istotny może być również dowód z opinii Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów (OZSS).

Specjaliści mogą dokonywać oceny m.in. więzi emocjonalnych dziecka z rodzicami, kompetencji wychowawczych rodziców, sytuacji emocjonalnej małoletniego oraz wpływu konfliktu rodzinnego na jego funkcjonowanie.

Nie należy natomiast „przygotowywać” dziecka do badania czy wskazywać mu, co powinno powiedzieć. Takie działanie może nie tylko dodatkowo obciążyć dziecko, ale również utrudnić specjalistom dokonanie rzetelnej oceny jego sytuacji.

Utrudnianie kontaktów – jakie mogą być konsekwencje?

Jeżeli kontakty zostały uregulowane orzeczeniem sądu albo ugodą, rodzice powinni respektować wynikające z nich obowiązki.

Kodeks postępowania cywilnego przewiduje szczególną procedurę dotyczącą wykonywania kontaktów z dzieckiem.

W przypadku niewykonywania albo niewłaściwego wykonywania obowiązków wynikających z orzeczenia lub ugody dotyczącej kontaktów sąd może – przy spełnieniu ustawowych przesłanek – zagrozić nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej za każde naruszenie obowiązku.

Jeżeli naruszenia będą się powtarzać, możliwe jest następnie nakazanie zapłaty odpowiedniej sumy. Szerzej o tej procedurze piszemy w artykule o konsekwencjach utrudniania kontaktów z dzieckiem.

Trzeba jednak pamiętać, że sprawy dotyczące wykonywania kontaktów są ściśle związane z konkretnymi okolicznościami. Sam fakt, że do kontaktu nie doszło, nie powinien prowadzić do automatycznego wniosku, że rodzic sprawujący pieczę celowo do niego nie dopuścił.

A co z „alienacją rodzicielską”?

W sporach rodzinnych często używane jest pojęcie „alienacji rodzicielskiej”. Wokół samego pojęcia, jego zakresu oraz sposobu stosowania istnieją jednak spory, dlatego należy posługiwać się nim ostrożnie.

Z punktu widzenia konkretnej sprawy sądowej znacznie istotniejsze od przypisania sytuacji określonej nazwy jest wykazanie konkretnych zachowań rodzica oraz ich rzeczywistego wpływu na dziecko i jego więź z drugim rodzicem.

Innymi słowy – zamiast koncentrować się wyłącznie na twierdzeniu, że dochodzi do „alienacji”, warto ustalić, co dokładnie dzieje się w rodzinie.

Czy rodzic utrudnia kontakty? Czy negatywnie wypowiada się o drugim rodzicu? Czy dziecko jest angażowane w konflikt? Czy jest obciążane informacjami dotyczącymi postępowania sądowego? Czy odczuwa presję, aby stanąć po jednej ze stron?

Dopiero odpowiedzi na takie pytania pozwalają ocenić rzeczywistą sytuację małoletniego.

Co zrobić, gdy podejrzewasz, że drugi rodzic manipuluje dzieckiem?

Przede wszystkim należy unikać odpowiadania tym samym zachowaniem.

Jeżeli dziecko zaczyna negatywnie wypowiadać się o drugim rodzicu, nie powinno być przesłuchiwane, zmuszane do zmiany zdania ani wciągane w kolejną konfrontację. Dziecko nie powinno również pełnić funkcji posłańca pomiędzy skonfliktowanymi rodzicami.

Warto natomiast spokojnie dokumentować konkretne zdarzenia – w szczególności problemy związane z realizacją kontaktów oraz korespondencję prowadzoną z drugim rodzicem.

Jeżeli sytuacja zaczyna wpływać na funkcjonowanie emocjonalne dziecka, zasadne może być również skorzystanie z odpowiedniej pomocy specjalistycznej.

W przypadku poważnego albo długotrwałego konfliktu konieczne może okazać się również podjęcie odpowiednich działań prawnych, dostosowanych do konkretnej sytuacji rodzinnej.

Dobro dziecka powinno pozostać najważniejsze

Rozstanie kończy relację partnerską pomiędzy dorosłymi, ale co do zasady nie kończy relacji dziecka z jego rodzicami.

Dziecko nie powinno być świadkiem wzajemnych oskarżeń, źródłem informacji o drugim rodzicu ani narzędziem służącym do prowadzenia konfliktu.

Najważniejsze jest zapewnienie mu poczucia bezpieczeństwa oraz możliwości budowania własnej relacji z każdym z rodziców – o ile relacja ta nie zagraża jego dobru.

W sprawach rodzinnych szczególnie istotne jest przy tym odróżnienie rzeczywistych zagrożeń dla dziecka od konfliktu istniejącego między dorosłymi. Każda sprawa wymaga indywidualnej oceny, ponieważ za odmową kontaktów, zmianą zachowania dziecka czy pogorszeniem jego relacji z rodzicem mogą stać bardzo różne przyczyny.

Jeżeli zachowanie drugiego rodzica budzi Twoje obawy lub konflikt dotyczący dziecka staje się coraz poważniejszy, warto odpowiednio wcześnie ustalić, jakie działania mogą służyć ochronie dobra dziecka oraz zabezpieczeniu jego relacji z obojgiem rodziców. Skontaktuj się z nami – w Centrum Rozwodowym i Spraw Rodzinnych pomagamy rodzicom w sprawach o kontakty i władzę rodzicielską, a także zapewniamy wsparcie psychologiczne dla dzieci i rodziców.